December 2025
Opties om centrum Amsterdam te verduurzamen
Amsterdam wil in 2040 een aardgasvrije stad zijn en in 2050 minimaal 95 procent minder CO2 uitstoten. De gemeente richt zich hiervoor als eerste op de buitenwijken, terwijl onderzoek aantoont dat het verduurzamen van de binnenstad waarschijnlijk meer effect heeft. Door de monumentale en historische waarde van veel panden wordt dit als complexer gezien en dus uitgesteld. Onderzoek van de TU Delft en AMS geeft aan dat isolatie en elektrificatie al kunnen leiden tot een relatief grote besparing op de CO2-uitstoot. Wat zijn de opties?
De Transitievisie Warmte uit 2020 van de gemeente Amsterdam is duidelijk: het centrum wordt pas als laatste deel van de stad van het gas afgehaald. In vooroorlogse buurten blijft het gasnet zelfs liggen. Stadsdelen als Noord, Zuidoost en Nieuw-West komen eerst aan de beurt. Of dat handig is in het kader van de klimaatdoelstellingen van de gemeente, valt te betwijfelen. Onderzoekers van de TU Delft en het Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions (AMS) concluderen in hun studie dat de binnenstad waarschijnlijk meer potentie heeft. Zij roepen huiseigenaren in het historische centrum van Amsterdam daarom juist op om nu al te beginnen met verduurzamen. Ondertussen werkt de gemeente aan een vernieuwing van de transitievisie, waarvan de resultaten begin 2026 worden verwacht.
Dat de gemeente Amsterdam zich eerst richt op de buitenwijken lijkt logisch. In de nabijheid van het bestaande warmtenet staan hier immers de portiek- en galerijflats en rijtjeshuizen met veel corporatiebezit; grootschalige, repetitieve woningtypen die in heel Nederland worden verduurzaamd en met professionele gesprekspartners zoals de corporaties. Anders is dit bij de oude gebouwen in de binnenstad, die tot beschermd stadsgezicht behoren en waar het dikwijls om monumenten gaat.
Paul Voskuilen, programma-ontwikkelaar bij AMS: ‘De Transitievisie geeft een belangrijk signaal af aan alle investeerders, energiepartners, VvE’s en bewoners, over wie wanneer aan de lat staat. Misschien zijn deze gebouwen wel ingewikkelder, maar de potentiële winst is daarentegen vaak ook groter. En er is vaak meer mogelijk dan bewoners en VvE-besturen soms denken; ook vóórdat de gemeente zich richt op deze buurten.’
Belangrijke stappen
Het onderzoeksrapport van dr. Maéva Dang – ‘Integrated energy planning for historic city centres in the Netherlands’ [1] – richt zich op de vermindering van de vraag naar ruimteverwarming in het kader van verduurzaming. Een belangrijke en relatief eenvoudig stap is bijvoorbeeld het isoleren van de panden, waarvan het aanbrengen van dubbel glas een onderdeel is. Speciale aandacht geeft het rapport aan het toestaan van vacuümglas in oudere woningen. Het is weliswaar duurder, maar kan leiden tot een reductie van 33 procent van de warmtevraag terwijl de authenticiteit van de gevel behouden blijft.
Horecazaken kunnen naast isolatie ook bijvoorbeeld warmteterugwinning toepassen in hun ventilatiesystemen en overstappen op.
Naast woningen omvat het centrum van Amsterdam ook een groot aantal horecazaken die naast isolatie ook een bijdrage kunnen leveren, door bijvoorbeeld warmteterugwinning toe te passen in hun ventilatiesystemen. Ook elektrificatie kan helpen, waarbij in eerste instantie wordt gedacht aan elektrisch koken. Deze maatregelen zouden zelfs zoveel voordelen op kunnen leveren, dat meer impactvolle maatregelen – zoals aanpassingen aan de buitengevel of het plaatsen van pv-panelen – niet eens nodig is.
Dr. Dang: ‘Maatregelen zoals vacuümglas, isolatie van de begane grond en het dak, afdichting van kieren in combinatie met effectieve ventilatie, en isolatie van de binnenmuur – maximaal 5 cm om condensatierisico’s te vermijden – kan bijdragen aan een belangrijke CO2-uitstoot reductie. Door een dergelijk pakket aan maatregelen toe te passen op alle gebouwen in het stadscentrum, zowel beschermd als niet-beschermd, zou dit kunnen leiden tot een totale daling van 59 procent in de vraag naar ruimteverwarming en een vermindering van 90 kton CO2.’
'Enerzijds kun je het laaghangend fruit noemen, anderzijds vereisen ook deze maatregelen nog een behoorlijke aanpassing van de gebouwen in het stadscentrum. Plus een grotere flexibiliteit in het verlenen van vergunningen voor isolatieglas en binnenmuurisolatie; een ‘dubbele wand’. Daarbij zijn hoekpanden lastiger te renoveren en vereisen mogelijk nog aanpassingen, of de overstap naar een hybride systeem.’
Vacuümglas kan leiden tot reductie van 33 procent warmte-vraag oudere woningen
Flexibele regels
De gemeente Amsterdam zelf ontwijkt het centrum met betrekking tot verduurzaming overigens niet. Zo zijn vorig jaar belangrijke besluiten genomen door het makkelijker te maken om erfgoed in de hele stad te verduurzamen. Dit erfgoed bestaat uit ongeveer 10.000 monumenten, vijftien beschermde stads- en dorpsgezichten en een grachtengordel met een UNESCO Werelderfgoed-status. Hiervan bevindt zich een belangrijk deel in de binnenstad.
De flexibilisering van de regels heeft onder meer betrekking op het makkelijker plaatsen van warmtepompen op Amsterdams erfgoed. Ook is het sinds dit jaar mogelijk om – onder bepaalde voorwaarden – daken van panden in beschermde gezichten en monumenten te voorzien van pv-panelen. Bovendien wil de gemeente dat er met betrekking tot het isoleren van monumenten meer vergunningsruimte komt. Andere maatregelen hebben betrekking op het vergroenen van daken en gevels om zo wateroverlast en hittestress tegen te gaan. Tot slot wil de gemeente Amsterdam dat er minder nieuwe grondstoffen worden gebruikt bij het verbouwen van monumenten.
Presentatie resultaten
De resultaten van het grootschalige onderzoek zijn uitgebreid gepresenteerd. De aanpak is in stukken verdeeld met het oog op ‘reduce’ (de energiebehoefte), ‘re-use’ (energie), ‘produce’ (duurzame energie) en ‘integrate’. Een overzichtelijke aanpak, waarna dieper is ingegaan op technische oplossingen voor het verminderen van hitte-stress en het realistisch inzetten van pv-panelen. Ook erg belangrijk in het hele project is de participatie en betrokkenheid van de burgers zelf. Zij moeten zelf kunnen afwegen waarom verduurzamen nodig is (comfort, kosten, baten of verminderde CO2 uitstoot) én op de hoogte zijn van de technische (on-)mogelijkheden.
Voskuilen: ‘Het onderzoek is uiteindelijk ook te beschouwen als een uitgebreidere routekaart voor het verduurzamen van oude binnensteden met monumentale panden dan tot nu toe voorhanden was. Met deze kennis ondersteunen we de gemeente om het stedelijke energiegebruik integraal te verduurzamen, zowel vanuit isolatiemogelijkheden, warmte-, koude- en elektrabehoefte en nieuwe en bestaande energienetwerken.
Literatuur
1 Dang M., ‘Integrated energy planning for historic city centres in the Netherlands’, Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development, Emerald Insight, Leeds (UK), 2025.
Tekst: ing. Marjolein de Wit - Blok
Fotografie: iStock/serts/1111IESPDJ/badahos/