Mei 2025
Wat is de impact van aardgasvrije renovatie?
TNO onderzoekt op comfort, gezondheid en energiekosten bij corporatiewoningen
TNO heeft onderzoek gedaan naar de impact van woningrenovaties bij huishoudens in corporatiewoningen. Dit leverde positieve resultaten op met betrekking tot onder meer wooncomfort, fysieke gezondheid en de energierekening. In een aanvullend onderzoek is gekeken naar de impact van specifiek aardgasvrije renovaties.
Naar aanleiding van het Klimaatakkoord heeft de Nederlandse overheid zich als doel gesteld om 2,5 miljoen huizen te isoleren. Een betere isolatie leidt immers tot een lager energiegebruik en hiermee tot minder CO2-emissies. Wanneer de isolatie zodanig is dat woningen voldoen aan de isolatiestandaard, is het tevens mogelijk de woningen met lage temperatuur te verwarmen en dus aardgasvrij te renoveren. Dat betekent een extra stap in het terugdringen van de CO2-uitstoot. Om die reden heeft de overheid ook het doel geformuleerd om 700.000 corporatiewoningen naar deze standaard te brengen. Werk aan de winkel dus voor woningcorporaties.
Energiearme huishoudens
Omdat in woningen van woningcorporaties vaak energiearme huishoudens zijn gevestigd, is bij TNO onderzoek gedaan naar de impact van aardgasvrij renoveren bij huishoudens in specifiek dat type woningen. Energiearme huishoudens hebben namelijk een laag inkomen en zijn voor woningverduurzaming afhankelijk van de verhuurder – zeker wanneer deze woningen van een slechte energetische kwaliteit zijn. Het onderzoek resulteerde in het rapport: ‘Effecten van renovaties - De meerwaarde van aardgasvrij voor energiearmoede-gerelateerde aspecten.’
Hoofdonderzoekster dr. Arianne van der Wal: ‘Uit vele onderzoeken – ook internationaal – blijkt dat renovaties van woningen in het algemeen een positieve impact hebben op onder meer het wooncomfort en gezondheid van de bewoners, maar ook op de energiekosten. Deze eerste twee verbeteringen hangen samen met het feit dat in woningen die voldoende zijn geïsoleerd minder extreme temperaturen optreden. Door een goede verwarming is er bovendien minder sprake van vocht, tocht en schimmel; dit zijn weer factoren die kunnen leiden tot fysieke gezondheidsissues, zoals ademhalingsproblemen, artrose en hart- en vaatzieken. Maar ook mentale problemen worden genoemd als gevolg van bijvoorbeeld de financiële stress die kan ontstaan bij hoge energierekeningen. Wanneer uit ons aanvullende onderzoek zou blijken dat specifiek aardgasvrije renovaties dezelfde positieve impact hebben als andere typen renovaties, dan is het mogelijk zinvol om deze weg verder te bewandelen. Eenvoudig omdat het mes dan aan twee kanten snijdt: woningcorporaties werken aan betere leefomstandigheden voor hun bewoners, terwijl aardgasvrije renovaties an sich een bijdrage leveren aan het behalen van de gestelde klimaatdoelen.’
Gemiddelde scores van wooncomfort voor alle renovaties tezamen, de reguliere renovaties en de aardgasvrije renovatie, uitgesplitst naar controle- en interventiegroep.
Onderzoek
Het onderzoek omvatte de analyse van zes verschillende renovatietrajecten die zijn uitgevoerd door woningcorporaties. Het uitgangspunt van deze renovaties was het verbeteren van de energetische kwaliteit van de woning. Voor het onderzoek zijn twee onderzoeksvragen geformuleerd:
1. Wat is het effect van renovaties op energiearmoede-gerelateerde aspecten van huurders van corporatiewoningen?
2. Wat is het verschil in effect tussen aardgasvrije en reguliere renovaties op energiearmoede-gerelateerde aspecten van huurders van corporatiewoningen?
De zes renovatieprojecten waren niet identiek. Bij één renovatietraject zijn de woningen volledig aardgasvrij gemaakt door plaatsing van pv-panelen en een warmtepomp.
Gemiddelde maandelijkse energiekosten in euro’s voor alle renovaties samen, de reguliere renovaties en de aardgasvrije renovaties.
Bij alle zes de renovatietrajecten zijn bewoners waarvan de woning al was gerenoveerd (interventiegroep) vergeleken met bewoners waarvan de woning nog niet was gerenoveerd (controlegroep). Hiermee is er sprake van een zogenaamd ‘tussen-proefpersoon ontwerp’ wat de mogelijkheid biedt een statistische vergelijking te maken tussen de interventie- en controlegroep. Op deze manier zijn de effecten van elk traject op de energiearmoede-gerelateerde aspecten van de bewoners in kaart te brengen. Met het combineren van de resultaten van elk renovatieproject zijn tot slot conclusies te trekken over de effecten van renovatie in het algemeen én de verschillen die bestaan tussen aardgasvrije en reguliere renovaties.
In totaal hebben 423 bewoners deelgenomen aan het onderzoek door een vragenlijst in te vullen, waarvan 156 bewoners in een gerenoveerde woning wonen en 267 bewoners in een nog niet gerenoveerde woning. De vragenlijst was beschikbaar in vijf talen (Nederlands, Engels, Turks, Arabisch en Pools) en bevatte vragen over aan energiearmoede-gerelateerde aspecten.
Van der Wal: ‘De energiearmoede-gerelateerde aspecten waarnaar we hebben gekeken zijn wooncomfort, fysieke en mentale gezondheid, financiële zorgen, energiekosten, gas- en elektriciteitsverbruik, verbondenheid en betrokkenheid met de wijk en duurzaam gedrag. Al deze elementen hebben we via een vragenlijst aan de bewoners voorgelegd en daarbij om hun mening en bevindingen gevraagd.’
‘Aardgasvrije r-enovaties hebben grootste -effect op wooncomfort en -gezondheid’
Analyse
In de analysefase zijn de verzamelde data gecombineerd met weergegevens om eventuele effecten daarvan mee te kunnen nemen in de conclusies. Bewoners hebben de vragenlijst immers niet allemaal op dezelfde dag en onder dezelfde weersomstandigheden ingevuld.
Van der Wal: ‘Om te kunnen toetsen of er verschillen zijn tussen de controle- en interventiegroep van alle zes de renovatietrajecten, is gebruik gemaakt van een General Linear Model. Dit statistische model onderzoekt de samenhang van relevante, onafhankelijke variabelen met de getoetste afhankelijke variabelen. De onafhankelijke variabelen waren in dit geval de al dan niet gerealiseerde woningrenovaties. De afhankelijke variabelen waren alle energiearmoede-gerelateerde aspecten uit de vragenlijst. Met het model is getoetst of er sprake was van een significant effect van woningrenovatie op de energiearmoede-gerelateerde aspecten, waarmee we een antwoord hadden op de eerste onderzoekvraag.’
Vervolgens is er getoetst of de effecten van een woningrenovatie op de energiearmoede-gerelateerde aspecten tussen aardgasvrije en reguliere renovaties van elkaar verschillen. Ook hier is gebruik gemaakt van een General Linear Model, waarbij ook de interactieterm (type renovatie x type groep) werd opgenomen. Een significant interactie-effect betekent dat de effecten van aardgasvrije en reguliere renovaties van elkaar verschillen. Van der Wal: ‘Als er sprake was van een significant interactie-effect hebben we vanzelfsprekend vervolganalyses gedaan. Hiermee zijn de effecten van zowel de aardgasvrije als reguliere renovaties individueel getoetst om de verschillen boven water te krijgen.’
Voor dit artikel is hoofdzakelijk gekeken naar de impact van aardgasvrij renoveren op comfort, gezondheid en energiekosten dan wel -besparingen. Van der Wal: ‘Duidelijk uit het totaaloverzicht (tabel 1, red) is in elk geval direct de positieve impact van aardgasvrij renoveren op comfort en energetische aspecten.’
Tabel 1. Totaaloverzicht van gevonden effecten van renovaties op de energiearmoede-gerelateerde aspecten. Groene vinkjes geven significante verbeteringen weer voor bewoners; hoe meer vinkjes, hoe sterker het gemiddelde effect. Lege cellen duiden op ‘geen effecten’, terwijl de gele vinkjes een toenam
Wooncomfort
Het wooncomfort is gemeten door uit te vragen hoe vaak bewoners last hebben van kou, tocht, vocht en/of schimmel en hitte in de zomer. Op een 6-punts Likertschaal konden deelnemers aangeven of dit nooit (1), weinig (2), soms (3), regelmatig (4), vaak (5) of altijd (6) is. Hieruit bleek dat bewoners in een gerenoveerde woning significant meer wooncomfort ervaren, waarbij een aardgasvrije renovatie het wooncomfort meer verbetert dan een reguliere renovatie. Een verklaring voor het gevonden verschil is dat een aardgasvrije renovatie drie van de vier wooncomfortaspecten verbetert (kou, tocht en vocht en schimmel) en reguliere, niet aardgasvrije renovaties alleen een verbetering van kou en tocht betekenen.
Van der Wal: ‘Aardgasvrije renovaties hebben het grootste effect op het wooncomfort en gezondheid omdat de bijbehorende installaties naast kou en tocht ook vocht en/of schimmel in de woning kunnen reduceren. Dit komt omdat bewoners in een aardgasvrij gerenoveerde woning hun temperatuur gemiddeld twee graden hoger instellen dan andere bewoners, wat waarschijnlijk het vocht in de woning doet verminderen en het comfort verhoogt.’
Fysieke gezondheid
Ook de fysieke gezondheid is gemeten via enquêtevragen. Hiermee werd gepolst hoe vaak bewoners last hebben van luchtwegproblemen, gewrichtsklachten en vermoeidheid. Op dezelfde 6-punts schaal konden zij hun antwoorden kenbaar maken. De uitslagen waren duidelijk: Bewoners in een gerenoveerde woning ervaren een significant betere fysieke gezondheid dan bewoners in een niet-gerenoveerde woning. Er zijn geen verschillen gevonden tussen aardgasvrije en reguliere renovaties.
De mate waarin bewoners hun fysieke gezondheid beoordelen hangt significant samen met hun ervaren wooncomfort. Dit verband geldt meer voor de ervaren kou en tocht in de woning (twee van de vier gemeten wooncomfort aspecten). Van der Wal: ‘Aangezien aardgasvrije en reguliere renovaties kou en tocht in de woning in gelijke mate reduceren, verklaart dit waarom er geen verschillen zijn gevonden tussen deze twee type renovaties in de verbetering van de fysieke gezondheid. We zien namelijk een statistische samenhang tussen kou en tocht en de fysieke gezondheid van bewoners, waardoor het aannemelijk is dat het vooral de isolatiemaatregelen zijn die bijdragen aan de verbeterde fysieke gezondheid.’
Ook aardgasvrij renoveren begint doorgaans met goede isolatie.
Energiekosten
De energiekosten zijn gemeten door bewoners te vragen naar de hoogte van de maandelijkse energierekening in euro’s. Voor het elektriciteitsverbruik is geen significant verschil gevonden tussen bewoners in een gerenoveerde woning en bewoners in een niet-gerenoveerde woning. Er is wel een verschil gevonden tussen een aardgasvrije renovatie en een reguliere renovatie. Een logisch gevolg van het feit dat er bij een gasloze woning meer elektriciteit wordt verbruikt voor het verwarmen van de woning door middel van een warmtepomp.
Bewoners in een gerenoveerde woning hebben lagere energiekosten dan bewoners die nog wachten op een woningrenovatie (gemiddeld 95 euro per maand). Een aardgasvrije renovatie verlaagt daarnaast de energiekosten meer dan een reguliere renovatie. (gemiddeld 173 euro per maand). De bewoners in een aardgasvrije woning gebruiken immers geen gas meer en gasverbruik maakt een groter deel uit van de energierekening dan elektriciteitsverbruik. Dit verklaart dan ook waarom de daling van de energiekosten bij aardgasvrije woningen sterker is, omdat het gasverbruik bij een aardgasvrije renovatie nu eenmaal tot nul wordt gereduceerd.
Van der Wal: ‘We zien dat bewoners die een woningrenovatie hebben gehad, minder financiële zorgen hebben dan bewoners die nog geen woningrenovatie hebben gehad. Aardgasvrije renovaties leiden hier tot een significante vermindering van de financiële zorgen, terwijl het bij reguliere renovaties gaat om een marginale significante reductie. De financiële zorgen hangen in hoge mate samen met de energiekosten, die lager zijn voor bewoners die een aardgasvrije woning hebben.’
Aanbevelingen
Het onderzoek lijkt de gewenste resultaten te hebben opgeleverd: aardgasvrij renoveren is minimaal zo goed als regulier renoveren voor huishoudens en op sommige vlakken zelfs beter. Goed voor de huishoudens en de energietransitie. Van der Wal bevestigt dat aardgasvrij wonen inderdaad vele voordelen biedt, maar verliest ook het grotere geheel niet uit het oog: ‘In het aardgasvrije renovatietraject dat wij onderzochten, zijn woningen uitgerust met een warmtepomp en waren er geen mogelijkheden voor aansluiting op bijvoorbeeld een warmtenet. De effecten van deze vorm van warmtevoorziening en andere aardgasvrije technieken op de energiekosten en betere leefsituatie van bewoners zijn dus niet onderzocht. De gevonden effecten van een aardgasvrije renovatie op basis van de inzet van een warmtepomp zijn hiermee niet te generaliseren naar andere technieken. Vooral niet waar het de kosten betreft. Een elektrische warmtepomp is bijvoorbeeld ook erg kostbaar en niet geschikt voor elke woning.’
Volgens van der Wal zou het daarom zinvol zijn een vervolgonderzoek te starten naar de effecten van de andere aardgasvrije technieken die momenteel ook beschikbaar zijn. ‘Met deze totale hoeveelheid informatie kunnen woningcorporaties en overheidsinstanties – die beiden een belangrijke rol spelen bij de ondersteuning van energiearme huishoudens en woningrenovaties – de juiste keuze maken. Daarbij is het belangrijk dat zowel de woningcorporaties als de overheid ook rekening houden met de impact van een renovatie op de bewoners zelf. In dit onderzoek was onderzoek naar deze impact geen doelstelling, maar eerder onderzoek heeft uitgewezen dat renovaties erg stressvol kunnen zijn en hiermee de positieve effecten van een renovatie kunnen dempen. Een goede communicatie vooraf, begeleiding tijdens het renovatietraject en nazorg kunnen het verschil maken.’
Informatie
Het onderzoek ‘Effecten van renovaties - De meerwaarde van aardgasvrij voor energiearmoede-gerelateerde aspecten’, is te downloaden via https://bit.ly/VVplus-Aardgasvrij-renoveren
Tekst: ing. Marjolein de Wit - Blok
Fotografie: iStock, TNO